Tripofobiya — klaster qrup qruplaşan kiçik dəliklər, qabarcıqlar və ya təkrarlanan qeyri-müntəzəm risklərə qarşı yaranan intensiv patoloji ikrah, qorxu və ya qorxu reaksiyasıdır. Beynəlxalq təsnifat sistemində (DSM-5) rəsmi olaraq müstəqil bir fobiya kimi qeyd olunur, klinikada bu vəziyyət narahatçılıqda psixologiyaya təsir göstərir. Triger (tətikləyici) funksiyasını yerinə yetirmək üçün lotus bitkisinin toxum qabları, arı pətəkləri, dəniz süngərləri və ya sabun köpüyü yığınları kimi vizual strukturlar yerinə yetirir.

Etiologiya və Patogenez:

Tripofobiyanın patogenezi tam olaraq aydınlaşdırılsa da, müasir neyrobiologiya və psixoloji tədqiqatların yaranmasını müəyyən faktorlarla onun köməyi ilə həyata keçirir:

·        Təkamül Müdafiə Mexanizmi (Evolyutsion qaçınma): İnsan bədəninin zəhərli heyvanlarının (məsələn, bəzi ilanlar, dəniz ilbizləri) bədən naxışlarına və ya infeksion xəstəliklərin törətdiyi dəri xəstəliklərinə qarşı formalaşdırıldığı bioloji sağ qalma instinktidir. Beyin bu vizual modelleri potensial bioloji təhlükə kimi qəbul edir.

·        Vizual Emal Sisteminin Həssaslığı: Neyrobioloji araşdırmalar göstərir ki, insan beyninin vizual korteksi yüksək kontrastlı və təkrarlanan riyazi naxışları analiz etmək üçün çox enerji sərf edir. Bu sensor yüklənmə fərddə diskomfort və ikrah hissi yaradır.

·        Psixatrik Predispozisiya: Obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP), ümumiləşdirilmiş təşviş pozuntusu və tam sensoru olan şəxslərdə tripofobik reaksiyaların inkişafı riski daha yüksəkdir.

·        Koqnitiv Şərtlənmə: Keçmiştik təcrübələr və ya proseslərdə travma nəticəsində yaranan məlumatların təsiri beyində formalaşan proqrami reflekslər.

 Tripofobiya ilə əlaqəli risk faktorları hansılardır? 
Qadınlar kişilərə nisbətən tripofobiyadan daha çox əziyyət çəkirlər. Bu, həmçinin ailələrdə də özünü göstərir. Bir araşdırmaya görə, tripofobiya xəstələrinin təxminən 25%-də bu xəstəlik ailə tarixçəsi var. 
Dəlik naxışlarına qarşı ikrah hissi keçirən bəzi insanlar digər ruhi xəstəliklərdən də əziyyət çəkirlər, o cümlədən:
 - Böyük depressiv pozğunluq 
 - Narahatlıq Ümumiləşdirilmiş narahatlıq pozuntusu(GAD) 
 - Sosial vəziyyətlərdə narahatlıq 
  - Narahatlıq pozuntusu 
  - Obsesiv-kompulsiv pozuntu (OKP) 
 - Bipolyar pozuntu
 Tripofobiyaya səbəb olan amillər aşağıdakılardır:
 - Toxumlu bir çörək
 - Dəlikləri olan bir parça və ya dilim pendir
 - Çiyələk, moruq, papaya və kivi də daxil olmaqla toxumlu meyvələr.
 - Günəbaxan və lotus toxumları
 - İlanlar, kərtənkələlər və qurbağalar
 - Ayaqqabı altlıqları
 - Süngərlər kimi məişət əşyaları

Simptomatologiya:

Tripofobik stimullarla təmas zamanı vegetativ sinir sistemi simpatik dəyişmə aktivləşməsi həm somatik (fizioloji), həm də psixi simptomlar kompleksi meydana çıxır. Reaksiyaların xəstəliklərindən asılı olaraq yüngül diskfortdan panik ataka qədər ola bilər.

 Terapevtik Metodlar:

Fərdin gündəlik sosial və yüksək səviyyəli həyat fəaliyyətinə təsirli kliniki tripofobiya hallarında kompleks psixoterapevtik və farmakoloji xidmətlər tətbiq olunur:

·        Ekspozisiya Terapiyası (Məruzgərmə): Desensibilizasiya (həssaslığın azaldılması) prinsipinə əsasən. Pasiyent mütəxəssis nəzarəti altında triger obyektinə məruz qoyulur (əvvəlcə mental sınaq, sonra vizual şəkillər, daha sonra real obyektlə təmas). Məqsəd beyindəki şərti qorxu refleksini söndürməkdir.

·        Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT): Stimulla bağlı formalaşmış disfunksional koqnitiv təhriflər (məsələn, 'bu mənə mənə təsir edə bilər' şursuz inancı) identifikasiyası və onların rasional, tiqi düşüncə modelləri ilə əvəz edilməsi hədəflənir.

·        Neyro-somatik Relaksasiya Texnikaları: Kəskin distres zamanı somatik simptomları idarə etmək üçün pasiyentə dərin diafraqmal hərəkətlilik, mütərəqqi diqqət və vizualizasiyanın fərqli istiqamətə yönəldilməsi metodları öyrədilir.

·        Farmakoterapevtik Müalicə: Tripofobiya ümumiləşdirilmiş təşviş pozğunluğu və ya kliniki depressiya fonunda müşahidə, simptomatik anksiyolitiklər və ya selektiv serotonin geri alım inhibitorları (SSRİ) hər hansı bir antidepressant təyinindən istifadə olunur. Farmakoterapya yalnız psixoterapiya ilə paralel aparılan effektiv nəticə verir.