İnsanların sosial birgə fəaliyyətinin göstərdiyi hər bir mühitdə — təhsil sektoru müəssisəsi, idarəetmə idarəetmə orqanı, işləməyə də biznesu prosesləri olsun — münaqişəkon (konfrans) hadisələrinin əmələ gələn sosial təsirin təbii məhsul hesab olunur. Fikir və dəyərlərindəki uyğunsuzluqlar, emosional gərginliklər, həmçinin fərdlərin və ya qrupların maraq və məqsədlərə çatması kollektivin psixoloji mühitinə və keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan, konfliktlərin psixoloji müasir vəziyyətini, yaranma mexanizmlərini, inkişaf mərhələlərini və effektiv həll strategiyalarını elmi aspektdən idarə etmək, idarə etmək bacarıqlarına yiyələnmək kollektivlər üçün mühüm zərurət təşkil edir.
Konflik — iki və ya daha çox fərdin, sosial birlik və ya təşkilatın məqsədi, dəyər və maraqlarının toqquşması nəticəsində yaranan emosional və sosial gərginlik vəziyyətidir. Bu hadisə sosial təsirin təbii resurslarına, kollektivin daxili strukturunda dəyişikliklərə, birləşmələrə və əmək münasibətlərinə disharmoniyaya çıxara bilər. Elmi baxımdan konflikt, fərdlərin şəxsi və ya peşə maraqları, dəyərləri və psixolojiləri arasında tarazlığın dizaynı formalaşdırmaq bir proses kimi qiymətləndirilir. Sosial psixologiyada konflikt idarəolunan və idarəolunmayan növlərə bölünür. İdarəolunan konfliktlər yaradıcılıq, inkişaf və yenilik üçün stimul rolu oynaya bilər, idarəolunmayan konfliktlər kollektivin psixoloji iqlimini idarə edir.
Konfliktlərin əsas yaranma səbəbləri:
• Ünsiyyət pozuntusu – informasiyanın natamam, yanlış və ya təhrif edilmiş şəkildə ötürülməsi; anlaşılmazlıq və səssiz aqressiya formalarının iştirakı;
• Rolların qeyri-müəyyənliyi – əməkdaşlar arasında vəzifə və məsuliyyət bölgüsünün dəqiq bilinməsi;
• Maraqların toqquşması – resursların bölüşdürülməsi, qərarvermə idarələri və iqtisadi münasibətləri təmin etmək;
• Şəxsi-psixoloji fərqliliklər – temperament, xarakter, emosional sabitlik və dəyərlər sistemində uyğunsuzluq;
• Stress və emosional tükənmə – psixoloji yüklənmə və işgüzar mühitdə yaranan tükənmişlik hissi.
Bu səbəbin təsiri təsirli konflikt yalnız davranış səviyyəsində deyil, həm də emosional, idrak və motivasion səviyyələrdə özünü göstərir.
Konfliktin çıxışları və dinamikası:
Psixoloji ədəbiyyatda konfliktlər nəşri inkişaf modeli ilə izah olunur. Bu modelə əsasən, konflikt səviyyəli səviyyədə inkişaf edir:
1. Gizli səhnə (latent final) – narazılıq və emosional gərginliklər hələ də açıq şəkildə ifadə olunur, lakin psixoloji səviyyə top.
2. Açıq qarşıdurma sürətlə – tərəflər arasında mübahisələr açıq şəkildə ifadə olunur, münasibətlərdə soyuqluq və gərginlik yaranır.
3. Pik hadisəsi (kəskinləşmə) – emosional partlayış, zərbələr ittihamlar, aqressiv davranış və təhlükəli hadisə olunur.
4. Həll və ya dağılma mərhələsi – ya konfliktin konstruktiv şəkildə həlli təmin olunur, ya da tərəflər arasında sosial əlaqə tamamilə qırılır.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, konfliktə effektiv psixoloji müdaxilə ən çox gizli və erkən açıq mərhələlərdə aparıldıqda nəticə verir. Çünki bu mərhələlərdə emosional gərginlik nisbətən aşağı səviyyədə olur və tərəflər rasionallığını qoruya bilir.
Konfliktin psixoloji təhlili:
Konflikt vəziyyətində insan davranışı bir sıra psixoloji amillərin təsiri altında formalaşır. Bu amilləri üç əsas qrupa bölmək olar:
• Emosional amillər: Qəzəb, qorxu, narazılıq, təhqir, qısqanclıq kimi emosiyalar insanın rasional qərarvermə qabiliyyətini zəiflədərək konfliktin dərinləşməsinə səbəb olur.
• Məqsəd yönümlülük: Hər bir tərəfin qarşıdurmadakı məqsədinin aydın şəkildə müəyyənləşdirilməsi münaqişənin məntiqi əsasını anlamaq üçün vacibdir.
• Ünsiyyət tərzi: Açıq dialoq, manipulyativ davranış və ya susqunluq strategiyaları konfliktin gedişatına bilavasitə təsir edir.
Bu mərhələdə əsas psixoloji məsələ emosiyaların idarə olunması və empatiya bacarığının tətbiqidir. Empatiya qarşı tərəfin emosional vəziyyətini dərk etməyə, emosional tənzimləmə isə situasiyaya daha adekvat yanaşmağa imkan verir.
Konfliktlərin psixoloji həll üsulları:
1. Aktiv dinləmə texnikası
Aktiv dinləmə, qarşı tərəfin fikirlərini diqqətlə dinləməklə yanaşı, onun hiss və düşüncələrini anlamağa yönəlmiş psixoloji üsuldur. Dinləyici, empatik reaksiyalar vasitəsilə “Səni başa düşürəm ki, bu məsələ səni narahat edir” kimi ifadələrlə emosional rahatlıq yaradır. Bu üsul qarşı tərəfdə eşidilmə və dəyərləndirilmə hissini gücləndirir, gərginliyi azaldır.
2. “Mən” ifadələrinin istifadəsi
“Mən” formatlı ifadələr şəxsə yönəlmiş günahlandırmanı azaldır və məsuliyyəti şəxsin öz hisslərinə yönəldir.
Məsələn: “Sən heç vaxt kömək etmirsən” əvəzinə “Mən bu vəziyyətdə özümü tək hiss edirəm” demək qarşılıqlı anlayışı artırır və müdafiə mexanizmlərini zəiflədir.
3. Empatiya və perspektiv dəyişimi
Konflikt zamanı empatiya göstərmək və vəziyyəti digər tərəfin baxış bucağından dəyərləndirmək, münasibətlərin bərpasında mühüm rol oynayır. Perspektiv dəyişimi emosional rezonansı azaldır və daha balanslı kommunikasiya mühiti yaradır.
4. Kompromis və əməkdaşlıq strategiyası
Thomas–Kilmann modelinə əsasən, konfliktlərin həllində ən səmərəli strategiya əməkdaşlıq (collaboration) modelidir. Bu yanaşma “win–win” prinsipinə əsaslanır və tərəflərin hər ikisinin maraqlarının təmin olunmasına yönəlir. Burada məqsəd “kimin haqlı olması” deyil, “problemin optimal həlli”dir.
5. Emosiyaların idarə olunması
Emosional tənzimləmə konflikt zamanı soyuqqanlı qalmağı, impulsiv reaksiya verməmək bacarığını və reflektiv düşünmə qabiliyyətini əhatə edir. Dərin nəfəsalma, fasilə vermə, situasiyadan müvəqqəti uzaqlaşma kimi üsullar qərarvermə prosesini rasional saxlamağa kömək edir.
6. Neytral vasitəçi (mediator) rolu
Bəzi məsələlərdə konfliktin tərəfləri arasında neytral üçüncü şəxs – mediatorun obyektiv dialoqu təmin edilir. Mediator prosesinin emosional intensivliyini azaldır, hər iki tərəfin maraqlarını balans və kompromisə gəlməyə şərait yaradır.
Kollektivdə sağlam psixoloji mühitin qorunması yolları:
Kollektivdə konfliktlərin qarşısını almaq üçün ən effektiv üsul onların qarşısının alınmasıdır. Bu məqsədlə təşkilat psixoloji rifahı və mədəniyyətini gücləndirən sistemli tədbirlər həyata keçirilir.
əsas istiqamətlər bunlardır:
• Emosional savadlılıq və empatiya üzrə təlimlər – öz və başqalarının emosiyalarını düzgün dərk etmə və idarəetmə idarələrini inkişaf etdirir;
• Açıq rəy və rəy mədəniyyəti – fikir mübadiləsini imkan verir, gizli narazılıqları aşkarlamağa imkan yaradır;
• əməkdaşların fərdi dəyərinin tanınması – kollektivdə mənsubiyyət hissi və motivasiyasını artırır;
• Stressin idarə edilməsi və komanda quruculuğu tədbirləri (komanda quruculuğu) – fəaliyyətini gücləndirmək və kollektiv harmoniyasını təmin etmək.
